
Minder burgerpeilingen: horen gemeenten hun inwoners nog wel?
De VNG signaleert dat het aantal gemeenten dat de Burgerpeiling uitvoert in 2024 op één hand te tellen is. En dat terwijl er in de periode 2014-2023 nog jaarlijks 30-60 gemeenten meededen. In de Waarstaatjegemeente-database is begin juli 2025 pas voor drie gemeenten een burgerpeiling 2025 geregistreerd. Het instrument verliest dus zichtbaar terrein. Volgens de VNG is dat vooral voor kleinere gemeenten een mogelijk risicovolle ontwikkeling. De VNG waarschuwt dat juist zij baat hebben bij de burgerpeiling: het is immers de enige methode om hun dienstverlening vergelijkbaar naast die van andere gemeenten te leggen en zo van elkaars goede voorbeelden te leren. Onder de streep zouden inwoners hiervan wellicht nadeel kunnen ondervinden: als een gemeente niet goed weet wat er bij haar bevolking leeft, wordt beleid mogelijk minder afgestemd op de wensen van inwoners. De hamvraag is dus: is het erg dat de burgerpeiling op zijn retour lijkt? En zo ja, luisteren gemeenten daardoor minder goed naar hun inwoners, of hebben ze alternatieve manieren gevonden om te horen wat er speelt en hoe tevreden men is?
Waarom voeren gemeenten minder burgerpeilingen uit?
Uit de signalen van de VNG blijkt dat de sterke afname van burgerpeilingen in 2024 niet enkel toeval is, maar duidt op een trend. De koepelorganisatie vermoedt dat sommige gemeenten simpelweg stoppen met meedoen aan de tweejaarlijkse peiling of andere prioriteiten stellen. In de praktijk kan dit verschillende oorzaken hebben. Ten eerste zouden tijd- en capaciteitsgebrek een rol kunnen spelen: gemeenten staan voor tal van urgente opgaven (zoals de opvang van asielzoekers, woningnood, energietransitie) en mogelijk schuift een brede inwonersenquête dan naar de achtergrond. Ook de kosten kunnen een drempel zijn – een burgerpeiling opzetten (meestal via een onderzoeksbureau) vergt budget dat niet elke gemeente overheeft als het niet strikt noodzakelijk is.
Daarnaast komt het voor dat gemeenten recent al op andere manieren onderzoek hebben gedaan en de burgerpeiling daardoor minder urgent vinden. Sommige gemeenten voeren bijvoorbeeld eigen tevredenheidsonderzoeken uit of deden net een uitgebreide evaluatie rond de gemeenteraadsverkiezingen, waardoor men niet jaarlijks dezelfde vragen wil stellen. VNG nuanceert overigens dat in vorige jaren gemeenten hun peilingresultaten soms laat aanleverden; het beeld over 2024 zou dus iets kunnen verbeteren als er alsnog enquêtes worden gehouden. Toch noemt VNG de huidige deelnamegraad “bijzonder laag” en ongekend in de laatste tien jaar. De politieke en ambtelijke aandacht voor dit instrument lijkt dus duidelijk verslapt. Wellicht heerst het gevoel dat men toch al weet wat er onder inwoners speelt, of dat andere vormen van burgercontact voldoende zijn. Het blijft echter gissen naar de precieze beweegredenen, omdat officiële verklaringen van gemeenten hierover ontbreken. Feit is dat de klassieke burgerpeiling terrein verliest.
Alternatieve manieren om inwoners te horen
Betekent minder burgerpeilingen dan dat gemeenten minder luisteren naar inwoners? Dat hoeft natuurlijk niet per se het geval te zijn. Veel gemeenten hebben de afgelopen jaren geëxperimenteerd met nieuwe manieren om feedback op te halen.
Inwonerspanels
Een belangrijke ontwikkeling is de opkomst van het inwonerspanel of burgerpanel. Ongeveer 150 gemeenten in Nederland beschikken over zo’n panel van bewoners dat regelmatig online vragenlijsten krijgt voorgelegd. Via een inwonerspanel kan de gemeente sneller en vaker peilen over uiteenlopende actuele onderwerpen, van afvalinzameling tot leefbaarheid in de buurt. Zo’n panel is doorgaans continu beschikbaar en drie à vier keer per jaar wordt een vragenlijst uitgestuurd. Het voordeel is dat dit laagdrempelig en goedkoop kan, en dat de gemeente vragen op maat kan stellen over lokale kwesties. Gemeente De Fryske Marren legt bijvoorbeeld uit dat een online inwonerspanel hen toelaat op elk moment op betrouwbare wijze de mening van een grote groep inwoners te peilen, wanneer beleid daarom vraagt. Dit is dus een flexibeler instrument dan de tweejaarlijkse Burgerpeiling.
Echter, een inwonerspanel verschilt op twee punten van de VNG-burgerpeiling. Ten eerste is het lokaal maatwerk: de vragen worden door de gemeente zelf bepaald en gaan specifiek over de eigen context. De resultaten zijn daardoor niet één-op-één vergelijkbaar met andere gemeenten, terwijl de kracht van de Burgerpeiling nu juist lag in die onderlinge benchmarknu.nl. Ten tweede doet lang niet elke inwoner mee aan zo’n panel; hoewel panels streven naar representativiteit, is deelname vrijwillig en kunnen bepaalde groepen onder- of oververtegenwoordigd zijn (bijvoorbeeld digitaal vaardige inwoners doen vaker mee). Desondanks kan een goed opgezet panel een waardevolle thermometer zijn voor lokale kwesties en een alternatief bieden om inwoners te horen.
Digitale meldapps
Een andere digitale vorm van contact met de burger zijn de digitale meldapps zoals BuitenBeter, Fixi of FixMyStreet waarmee inwoners in enkele tikken een kapotte lantaarnpaal, zwerfafval of ander defect in de openbare ruimte doorgeven. Inmiddels hebben ruim 250 van de 342 Nederlandse gemeenten zo’n app gekoppeld aan hun servicenummer of webportaal. Ze gebruiken de data voor realtime dashboards, prioritering van onderhoud en proactieve hotspotanalyses.
Burgerparticipatie in bredere zin
Naast digitale enquêtes en contact zetten gemeenten ook in op burgerparticipatie in bredere zin. Daarbij worden inwoners actief betrokken bij beleidsvorming en besluitvorming, bijvoorbeeld via dialoogavonden, werkgroepen, wijkbudgetten of burgerberaden. Dit past in een trend waarbij overheden zoeken naar vernieuwende vormen van inspraak om het gat tussen burger en bestuur te verkleinen. In sommige collegeakkoorden na de gemeenteraadsverkiezingen van 2022 is expliciet opgenomen om nieuwe participatievormen te omarmen (zoals een recht op uitdaging, jongerenraden, buurtpeilingen of een burgerberaad) om het vertrouwen van inwoners te herwinnen. Het idee hierachter is dat inwoners niet alleen bevraagd worden (zoals in een enquête) maar daadwerkelijk mogen meepraten of meebeslissen over zaken die hen aangaan. Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat zulke diepere participatie kan bijdragen aan meer vertrouwen in de overheid, doordat burgers zich serieus genomen voelen en invloed zien op beleid. Kennis en ervaringen van burgers kunnen tot betere en eerlijkere beslissingen leiden, wat zowel het beleid als het draagvlak ervoor ten goede komt.
Wel is een kanttekening op zijn plaats: participatieprocessen bereiken niet automatisch iedereen. Vaak doen vooral de mondige, hoogopgeleide of sterk betrokken burgers mee, terwijl andere groepen minder van zich laten horen – bijvoorbeeld vanwege tijdgebrek, gebrek aan interesse of geringe kennis van de procedures. Ambtenaren merken soms op dat niet elke burger te mobiliseren is voor inspraak, en vragen zich af of men “inwoners hiermee moet lastigvallen”. Bovendien kost het organiseren van kwalitatieve participatie (denk aan burgeravonden of panels) veel inzet, en moeten bestuurders bereid zijn daadwerkelijk iets met de input te doen. Schijninspraak ligt anders op de loer: inwoners alleen “voor de vorm” om hun mening vragen zonder oprechte invloed, kan averechts werken. Zo geven burgers aan liever harde eerlijkheid te zien (“zeg dan eerlijk dat er geen inspraak is”) dan inspraak voor de bühne. Een inwonerspanel of burgerberaad is dus geen volwaardige vervanging van een brede burgerpeiling tenzij de gemeente de opbrengsten serieus benut én daarnaast blijft peilen of alle groepen tevreden zijn. Een mix van instrumenten – van enquêtes tot interactieve sessies – zal waarschijnlijk het meeste inzicht geven in wat er leeft.
Gevolgen voor vertrouwen en gehoord worden
De keuze om minder systematisch inwoners te bevragen roept de vraag op in hoeverre gemeenten nog voldoende in contact staan met hun inwoners. Wetenschappelijke inzichten over de relatie tussen burger en overheid benadrukken telkens weer het belang van gezien en gehoord worden. Het SCP laat zien dat 43 % van de Nederlanders vindt dat “de overheid onvoldoende luistert” (Burgerperspectieven 2024). Wanneer mensen het gevoel hebben dat de overheid hen niet ziet staan of niet luistert, brokkelt het vertrouwen af. Onderzoek van het Verwey-Jonker Instituut (2022) identificeerde bijvoorbeeld “onzichtbaarheid van de burger” en “ongehoorde burgers” als twee belangrijke bronnen van wantrouwen jegens de overheid. Burgers ervaren dan dat de menselijke maat verdwijnt in het contact, dat de overheid eigenlijk niet weet wat er speelt in de samenleving. Het niet (actief) peilen van inwonersbijdragen kan dit gevoel onbedoeld versterken: als de gemeente nooit iets vraagt, denkt de burger al snel dat zijn mening er niet toe doet. Bovendien kan afnemend persoonlijk contact – mede door digitalisering van dienstverlening en het sluiten van loketten – de kloof vergroten, waardoor burgers zich aan hun lot overgelaten voelen en het vertrouwen verder daalt.
Daartegenover staat dat waar gemeenten wel investeren in dialoog en terugkoppeling, dit merkbaar gewaardeerd wordt en kan bijdragen aan vertrouwen. Mensen hebben een sterke behoefte om zich gehoord en begrepen te voelen door hun overheid. Een gemeente die actief luistert – of dat nu via een enquête, bewonersavond of online forum is – geeft het signaal dat de stem van de inwoner telt. Uit participatie-onderzoek komt naar voren dat burgers zich serieuzer genomen voelen en meer vertrouwen hebben als ze betrokken worden bij voor hen belangrijke kwesties. Het uitvoeren van een Burgerpeiling kan op zichzelf al een signaal van openheid zijn: de gemeente toont interesse in feedback en legt mogelijk ook openbare verantwoording af over de resultaten.
Hoe goed werken de alternatieven?
Belangrijke vraag is nu of de alternatieve manier om inwoners te horen een goed alternatief zijn voor een Burgerpeiling. Hierbij noemen we allereerst het volgende:
- Gemeenten die alleen op online kanalen vertrouwen, lopen het risico juist díe groepen te missen die in Burgerperspectieven hun stem al minder gehoord voelen.
- Wetenschappelijk onderzoek naar de doe-democratie wijst op een groeiende participatie-elite; hoger-opgeleiden domineren burgerinitiatieven.
- Digitale meld-apps kennen ongelijkheid in meldgedrag (hoog-opgeleiden, assertief en digitaal vaardigen).
Als een brede, representatieve survey verdwijnt zonder compensatie, dreigt de beleidsfeedback scheef te worden. En dat kan tot problemen leiden en de kloof tussen burger en overheid vergroten. Daarom moet een gemeente die minder vaak enquêtes houdt, zich afvragen hoe zij dán inzicht krijgt in de satisfactie en zorgen van stille groepen inwoners. Het incidenteel raadplegen van een klankbordgroep of het monitoren van sociale media kan bruikbare signalen opleveren, maar geven ze een structureel beeld van de tevredenheid van álle inwoners? Het risico is dat bestuurders vooral horen wat de luidste stemmen roepen, terwijl een groot gematigd midden niet van zich laat horen. Juist periodieke, representatieve peilingen kunnen dat gat vullen door ook de minder vocale meerderheid een stem te geven. Wanneer inwoners merken dat er nooit gevraagd wordt naar hun ervaringen of dat hun inbreng geen zichtbare effecten heeft, kan cynisme ontstaan. De overheid wordt dan gezien als op afstand en technocratisch, bezig met eigen agenda’s en niet met de leefwereld van de burger.
Dit pleit ervoor om wel iets te organiseren in de vorm van een breed onderzoek onder burgers, bijvoorbeeld eens in de zoveel jaar. Dat kan met de Burgerpeiling, met een maatwerkonderzoek (eventueel mixed methods) of in een hybride vorm. Uiterst belangrijk is de representativiteit en inclusiviteit. Als de dataverzameling ook daar vooral via digitale kanalen gaat ontstaat hetzelfde risico. Maar ook met de traditionele post worden sommige doelgroepen nog niet bereikt. Aanvulling met outreachende methoden zoals straatinterviews en thuisgesprekken zijn daarbij mogelijke aanvullingen om een breed beeld te krijgen.
Conclusie: dichtbij de burger blijven
Is het erg dat gemeenten steeds minder vaak een burgerpeiling houden? Ja en nee. Het teruglopen van dit instrument is zorgelijk als het symbool staat voor een gemeente die minder gestructureerd de mening van inwoners ophaalt. In dat geval dreigt een blinde vlek: beleid wordt gebaseerd op aannames of op input van enkel de gebruikelijke spraakmakende groepen, en de zwijgende meerderheid blijft buiten beeld. Dat kan leiden tot beleid dat minder goed aansluit bij de wensen van inwoners en uiteindelijk tot verlies van vertrouwen in het lokale bestuur. Aan de andere kant hoeft het verminderde gebruik van de burgerpeiling niet te betekenen dat gemeenten doof zijn voor hun inwoners.
Voor het vertrouwen in de overheid is het van belang dat burgers merken: mijn gemeente luistert naar mij. Of die boodschap nu wordt overgebracht via een tweejaarlijkse vragenlijst of via regelmatige ontmoetingen en online feedback, doet er minder toe dan de oprechtheid en daadkracht erachter. Zoals onderzoeken aangeven, voelen burgers zich serieus genomen wanneer ze echt mogen meepraten en wanneer hun inbreng merkbaar wordt meegenomen in besluiten. Gemeenten die de burgerpeiling links laten liggen, doen er dus goed aan te investeren in andere, representatieve en inclusieve vormen van luisteren. Inwoners willen gezien en gehoord worden, niet slechts als data in een rapport maar als gesprekspartner. Alleen zo kan het wederzijds vertrouwen tussen burger en overheid worden onderhouden en versterkt.
Kortom, minder burgerpeilingen hoeft niet te betekenen dat gemeenten minder naar hun inwoners luisteren – als ze tenminste actief andere wegen bewandelen om de vinger aan de pols te houden bij de samenleving. Blijft die inzet uit, dan is dat erg: dan dreigt een bestuur op afstand te raken van zijn burger, met alle gevolgen voor vertrouwen van dien. In het hedendaagse klimaat van zoekend vertrouwen is het essentieel dat gemeenten laten zien dat zij willen horen wat er onder inwoners leeft en bereid zijn daarnaar te handelen. Dat is uiteindelijk belangrijker dan welke methode er precies gebruikt wordt om die bewonersstem te horen.